Випуск журналу: №6 2017р.

PDF-версія

Andrzej Wawryniuk

 Akcja «Wisła» (1947 r.) jej podłoże, skutki i przebieg. Próba analizy problemu

W artykule autor omawia podejmowanie decyzji politycznych przez rząd Polski w sprawie przesiedlenia Ukraińców między innymi ze wschodnich terenów województwa lubelskiego w 1947 r. Można przypuszczać, że powyższa decyzja zyskała aprobatę rządu Związku Radzieckiego, ponieważ jej przeprowadzenie nie spowodowało żadnych reperkusji Sowietów w stosunku do ówczesnych władz RP. Przesiedlana pod przymusem ludność ukraińska kierowana była przede wszystkim na tereny północnej, północno-wschodniej i zachodniej części powojennej Polski. Część autorów uważa, że akcja «Wisła» nie była przesiedleniem ale deportacją.

Kluczowe słowa: Akcja «Wisła», przesiedlanie, deportacja, generał Mossor, Lubelszczyzna, Ukraińcy.

Literatura i objaśnienia

  1. Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza. – I. – 1944–1956 / red. K. Szwagrzyk. – Warszawa, 2005. –            S. 281.
  2. Archiwum Akt Nowych (ANN), Archiwum Bolesława Bieruta, sygn. 254/IV/22, k. 360.
  3. Archiwum Państwowe w Lublinie, Zrzeszenie «Wolność i Niezawisłość» Okręgu Lubelskiego, sygn. 170, k. 4.
  4. AAN, Archiwum KC PZPR, sygn. 233/12, k. 258–260.
  5. AAN, Główny Pełnomocnik do spraw Ewakuacji Ukraińców, sygn. 397/172, k. 320.
  6. Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych (AMSZ), Polska Komisja Delimitacyjna (P.D.K), Granica Polska – Związek Radziecki, 1945–1951, z. 1, w. 3, t. 30, s. 1, 2.
  7. Aпостол M. B. Народний депутат України (посв. № 389), Пояснювальна записка до проекту Закону України «Про визнання депортованими громадян України, які у 1944–1951 роках були примусово переселені з території Польської Народної Республіки на територію Української Радянської Соціалістичної Республіки» 26 VII 2013 [Електронний ресурс]. – Режим доступу : http://wc1.rada.gov.ua/pls/zweb2/ webproc34?id=&pf3511=47976&pf35401= 271255, (1 X 2017).
  8. Bednarski W. W. Z dziejów okupacji Ziemi Tomaszowskiej przez Armię Czerwoną oraz terroru UB-NKWD / W. Bednarski // «Radzyński Rocznik Humanistyczny». – 2007. – № 5. – S. 150.
  9. Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), P.D.K., sygn. 500.1/A. 119, k. 241.
  10. CAW, PDK, sygn. IV. 500.1/A. 628, k. 27.
  11. CAW, Sztab Generalny Wojska Polskiego, sygn. I/A 119, k. 231.
  12. CAW, Sztab Generalny WP, sygn. 111.511, bp.
  13. CAW, Sprawozdanie z działalności operacyjnej jednostek W.P., W.B.W., U.B. i M.O. na polu walki z bandytyzmem na terenie Rzeczypospolitej Polskiej w m-cu listopadzie 1946 r., sygn. 500. 1/A. 119, k – 232, 243. Dokument podpisał Szef Oddziału Operacyjnego Sztabu Generalnego gen. bryg. Stecka. Dokument był opatrzony gryfem «tajne», a cytowane jego fragmenty pochodzą z egzemplarza nr 1, który był adresowany do Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego. Ponadto raport otrzymali: gen. dyw. Spychalski, Szef Sztabu Generalnego, z-ca Szefa Sztabu Generalnego, II wiceminister Obrony Narodowej, III wiceminister Obrony Narodowej, generał Radkiewicz, gen. Świetlik, gen. Zarzycki, Szef Dep. Sł. Spr., płk Narbutt i a/a.
  14. CAW, Sprawozdanie z przebiegu ewakuacji ludności ukraińskiej z terenu woj. lubelskiego na tereny Z.S.R.R. od chwili rozpoczęcia akcji przesiedleńczej ., sygn. 500. 1na dzień 20 IV 1946, sygn. IX. 501. 1/A. 119,             k. 28–29. Dokument opatrzony gryfem «tajne». Podpisali go Szef Sztabu D.O.W. 7 płk dypl. Floryanowicz i p.o. Szefa Wydziału Operacyjnego D.O.W. 7 ppłk Karpowicz. Sprawozdanie sporządzone zostało w 2 egzemplarzach. Cytowane fragmenty pochodzą z egz. Nr 1.
  15. Cytuję dosłownie autora raportu.
  16. Durda S. Łemkowie na Środkowym Nadodrzu w latach 1947–1990 / Durda. – Zielona Góra, 1995. – S. 84.
  17. Frankowska E. Akcja «Wisła» 1947 rok – przyczyny i skutki / Frankowska. – [s.l.] [s.a.].
  18. Ibidem, k. 232, 241, 242. Sprawozdanie podpisał gen. bryg. Steca, Szef Sztabu Operacyjnego Sztabu Genera Z rozdzielnika wynika, że dokument sporządzony był w 13 egzemplarzach i otrzymali go między innymi Naczelny Dowódca W.P. gen. dyw. Spychalski, a także generałowie: Radkiewicz, Witold, Świetlik i Zarzycki. Sprawozdanie nosi datę dzienną 23 grudnia 1946 r. i liczy 32 strony.
  19. Kamiński Ł. Obóz Jaworzno: ukraiński etap, w: Akcja «Wisła» / Ł. Kamiński // red. J. Pisuliński. – Warszawa, 2003. – S. 176. Autor podaje też, że oprócz naturalnych zgonów były dwa przypadki samobójstw.
  20. Makus G. Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w walce z polskim podziemiem niepodległościowym w latach 1944–1947 / G. Makus. – Włodawa, 2009. – S. 15.
  21. Misiło E. Kalendarium Akcji «Wisła» / Misiło // «Nowa Ukraina». – 2007. – № 1–2. – S. 9.
  22. Misiło E. Repatriacja czy deportacja. Przesiedlenia Ukraińców z Polski do USRR 1944–1946. – I. : Dokumenty / / E. Misiło. – Warszawa, 1996. – S. 38.
  23. Motyka G. Od rzezi wołyńskiej do Akcji «Wisła». Konflikt polsko-ukraiński 1943–1947 / Motyka. – Kraków, 2011. – S. 431 (Auto podaje, że zmarłych w COP Jaworzno było około 160 osób).
  24. Olszański T. Diaspora ukraińska w Polsce / T. Olszański // «Zakorzenie». – 2000. – № 1 (9).
  25. Polak B. Przeszłość należy do historyków / B. Polak // «Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej». – 2001. – № 8. – S. 12.
  26. Poliszczuk W. Dowody zbrodni OUN i UPA / Poliszczuk. – Toronto, 2000. – S. 674.
  27. Rokita P. Wysiedlenia w Polsce po II wojnie światowej, ich przyczyny oraz społeczne i ekonomiczne skutki / P. Rokita. – Kraków, 2008. – S. 12.
  28. Sikorski F. Kabewiacy w Akcji «Wisła» / F. Sikorski. – Warszawa, 1989. – S. 158, 159.
  29. Szlanta W. Deportacyjna Akcja «Wisła» istota i skala problemu / Szlanta, S. Hładyk. – Gorlice, 2007.
  30. Układ pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczący ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski z 24 kwietnia 1944 r. // Archiwum Akt Nowych (AAN), Akta Bolesława Bieruta, sygn. 254/IV – 22, k. 49–
  31. Wawryniuk A. Ukraińcy z powiatu hrubieszowskiego i tomaszowskiego // wobec przesiedleń w związku z nową granicą pomiędzy Rzecząpospolita Polską a ZSRR po 1944 r. / Wawryniuk // «Archiwariusz Zamojski». – 2013. – T. 12. – S. 83.
  32. Wilczur J. E. Akcja «Wisła» – 1947 rok. / E. Wilczur // Prawda i fikcje // w: Operacja «Wisła. Materiały z konferencji naukowej 18 marca 1997 / red. Tańska I. – Warszawa, 1998. – S. 68.
  33. Zbrodnie przeszłości. Opracowania i materiały prokuratorów IPN, Ludobójstwo, t. 2 / red. R. Ignatiew, A. Kury. –Warszawa, 2008. – 61.
  34. Макар Ю. Від депортації до депортації. Суспільно-політичне життя холмсько-підляських українців (1915–1947) / Ю. Макар та ін. // Дослідження. Спогади. Документи // Т. 1 : Дослідження. – Чернівці : Букрек, 2011. – 697.
  35. ЦДАГОУ, ф 1, оп. 23, спр. 4356, apk. 123, 124.
  36. ЦДАГОУ, ф 1, оп. 23, спр. 4356, ark. 121–124 : Dokument na prośbę autora został odtajniony. Uwierzytelniona kopia w moim posiadaniu. Słownictwo oryginalne.
  37. ЦДАГОУ, ф 1, оп. 23, спр. 4356, apk. 121–